بررسی تأثیر تحولات اجتماعی و فرهنگی در دوره‌های صفوی و قاجار بر چهره‌نگاری و پیکره‌نگاری زن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه آموزشی هنر، دانشکدة هنر و معماری، دانشگاه سیستان و بلوچستان

2 دانشیار دانشکدة هنر و معماری، دانشگاه سیستان و بلوچستان

چکیده

در دورة صفوی و قاجار، به سبب ارتباط با غرب، تمایل دربار به تجربة دنیای مدرن و اشتیاق جهان غرب به شناخت دنیای شرق نوعی دوگانگی سنتی و مدرن در بسیاری از مناسبات اجتماعی، فرهنگی و هنری جامعه نمایان شد که این روند بر وضعیت زنان و حضور آن‏ها در عرصه‏های اجتماعی نیز تأثیرگذار بود. چهره‏نگاری در نقاشی ایرانی براساس الگوی مشخصی بوده است. آنچه در این پژوهش مطالعه ‌شده، چهرة زن در نگارگری‏های این دو دوره است. این مقاله در پی یافتن پاسخ این پرسش‏هاست: نمایش ویژگی‏های زنانه در نقوش دورة صفوی و قاجار به چه صورت بوده است؟ چه تفاوت‏های بین آن‏ها در این دو دوره وجود داشته است؟ نتایج نشان می‏دهد که زن در آثار نگارگری پیش از قاجار، اغلب جایگاهی مثالی و اسطوره‏ای داشته و از نظر نوع طراحی غیرواقع‏گرایانه ترسیم می‏شده و ارزش بصری آن همچون دیگر عناصر نگاره بوده است، ولی در اواخر دورة صفوی و دورة قاجار، بر اثر ارتباط با غرب، شاهد تغییر در نوع نگرش به نقاشی و درنتیجه توجه به واقع‏گرایی در ترسیم پیکرة زنان و همچنین شکل‏گیری آثار تک‌نگاره شده است؛ که این تغییرات به ارائة تصویری نو از زن در نقاشی ایرانی منجر شد. روش تحقیق توصیفی‌ـ ‏تحلیلی بوده و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‏ای است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Effect of Social and Cultural Evolutions in Safavid and Qajar Dynasties on Women's Portraiture and Iconography

نویسندگان [English]

  • Marzieh Rashidi 1
  • Alireza Taheri 2
1 M.Sc. Student of Art, Department of Art, Faculty of Art and Architecture, Sistan and Baluchestan University
2 Associate Professor of Faculty of Art and Architecture, Sistan and Baluchestan University
چکیده [English]

In the Safavid and Qajar dynasties, due to the relationship of Iran with the West, the desire of the court to experience the modern world and the desire of the Western world to recognize the East, shaped a kind of traditional and modern dichotomy in many social, cultural and artistic relationships of the society. This also influenced the status of women and their presence in the social arena. The portraiture in Iranian painting has been based on a pattern. What has been studied in this research is the woman's face in the paintings of these two periods. This article seeks to answer the following questions: How was the presentation of women's features in the designs of the Safavid period and Qajar era? What differences did they have in these two periods? The research method is descriptive-analytic and the information gathered by library method. The results show that women in the works of pre-Qajar paintings often have an exemplary and mythical position and, in terms of design, were unrealistic, and its visual value was like other elements of the painting, but in the late Safavid period and the Qajar period there has been a change in attitude towards painting due to the relationship with the West. As a result of attention to realism in drawing women's figures, as well as the formation of monotonous works, this led to a new image of woman in Iranian painting.

کلیدواژه‌ها [English]

  • portraiture
  • iconography
  • woman
  • Safavid
  • Qajar
[1] آژند، یعقوب (1384). مکتب نگارگری تبریز و «قزوین‌ـ مشهد»، تهران: فرهنگستان هنر.

[2] ــــــــــ (1377). دوازده رخ: یادنگاری دوازده نقاش نادره‏کار ایران، تهران: مولی.

[3] پاکباز، روئین (۱۳۸۴). نقاشی ایرانی از دیرباز تا امروز، تهران: زرین و سیمین.

[4] ــــــــــ (1385). دایرة‌المعارف هنر، تهران: سازمان چاپ و انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی.

[5] توکلی‌فر، مریم (1388). «بررسی تصویر زن در نقاشی‏های عهد فتحعلی ‏شاه قاجار»، پایان‏نامة کارشناسی ارشد نقاشی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.

[6] حسنوند، محمدکاظم؛ آخوندی، شهلا (1391). «بررسی سیر تحول چهره‌نگاری در نگارگری ایران تا انتهای دورة صفوی»، نگره، ش24، ص 15ـ36.

[7] رضایی، فائزه؛ نظری ارشد، رضا و دیگران (1395). «مقایسة تصویر زن در هنر دورة صفوی و قاجار»، مطالعات باستان‏شناسی دوران اسلامی، ش1، ص75ـ90.

[8] زابلی‌نژاد، هدی (1387). «بررسی نقوش اصیل قاجاری»، تهران، ش 78، ص140ـ169.

[9] زکی، محمدحسن (1384). چین و هنر‏های اسلامی، ترجمة غلامرضا تهامی، تهران: فرهنگستان هنر.

[10] زنگی، بهنام (1384). «تفکر شیعی و تأثیر آن بر جایگاه زن در نقاشی ایران معاصر»، فصل‌نامة بانوان شیعه، ش5، ص105ـ122.

[11] سیدرضوی، نسرین؛ حسنوند، محمدکاظم (1384). «طراحی در نگارگری سنتی ایران»، جلوة هنر، ش 25.

[12] کن‌بای، شیلا (1378). نقاشی ایران، ترجمة مهدی حسینی، تهران: دانشگاه هنر.

[13] گاردنر، هلن (1391). هنر در گذر زمان، ترجمة محمد‌تقی فرامرزی، تهران: مؤسسة انتشارات نگاه.

[14] محمدحسن، زکی (1377). هنر ایران در روزگار اسلامی، ترجمة ابراهیم اقلیدی، تهران: صدای معاصر.

[15] مقدم‌اشرفی، م (1386). بهزاد و شکل‏گیری مکتب مینیاتور بخارا در قرن 16 میلادی، ترجمة نسترن زندی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

[16] ولش، آنتونی (1385). شاه عباس و هنر‏های اصفهان، ترجمة احمدرضا تقا، تهران: فرهنگستان هنر.

[17] هارت، فردریک (1382). سی و دو هزار سال تاریخ هنر، ترجمة موسی اکرمی و دیگران، تهران: پیکان.

[18] هنری‌مهر، فاطمه؛ داد‏ور، ابولقاسم؛ مظاهری، مهرانگیز (1385). «صورت زن در نگارگری معاصر (نوین)»، کتاب ماه هنر، ص52ـ59.

[19] یاسینی، راضیه (1392). تصویر زن در نگارگری، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

[20] Bear, Eva (1999).” Human Figure in Early Islamic Art“, Some Preliminary Remarks, Muqarnas, Vol.16, PP 32-41.

[21] Broklyn Museum, (n. d.), Open Collection, Retrieved October 03, 2015 from http://www.broklynmuseum.org/opencollection/collections/

[22] Diba, Leyla; Ekhtiar, Maryam (1998). Royal Persian Paintings: The Qajar epoch 1758-1925, Brooklyn: I.B.Tauris Publication.

[23] --------- (2003). Lifting the Veil from the Face of Depiction: The Represention of Women in Persian Painting, Women in Iran from the Rise of Islam to 1800, Edited by Guity Nashat and Lois Beck, University of Illinois Press.

[24] Floor, Willem (1999). ”Art (Naqqashi) and Artist (Naqqashan) in Qajar Persia“, Muqarnas, Vol. 16, PP 125-157

[25] Farhad, Massumeh (2010). ”Searching for the New: Later Safavid Painting and the Suz u Godaz (Burning and Melting) by Nau' I Khabushani“, The Jornal Of Walters Art Museeum, Vol.59, PP 115-130.

[26] Hillenbrand, Robert (2000). Persian Painting: From the Mongols to the Qajar, London: I.B. Tauris Publicacion.

[27] Artibition Website (2018). http://arthibition.net/en/product/show/919/