شمایل‌شناسی پیکرۀ حضرت مریم در نقاشی‏ های دورۀ رنسانس و تطبیق آن با صفات حضرت مریم(س) در آیات سوره‏ های قرآنی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد تمام گروه پژوهش هنر، دانشکدة هنر، دانشگاه الزهرا

2 دانشیار گروه نقاشی، دانشکدة هنر، دانشگاه الزهرا

3 کارشناس ارشد پژوهش هنر، دانشکدة هنر، دانشگاه الزهرا

چکیده

«شمایل‏شناسی» از منظر نشانه‏شناسی یکی از روش‏های مطالعات هنری اســت که در قرن بیستم به آن توجه شده است. این مقاله با تأکید بر آرای اروین پانوفسکی به مطالعة تطبیقی شمایل‏های حضرت مریم با مفهوم آیات قرآنی می‏پردازد. هدف کلی آن خوانش شمایل‏شناسانة نقاشی‏های مریم(س) در دورة رنسانس و رمزگشایی از زبان تصویری قرآن در رابطه با زندگانی آن حضرت است. مقالة حاضر درصدد پاسخ‌گویی به تطبیق ویژگی‏های شمایل‏شناسانة نقاشی‏های مریم با تصویرسازی نمادین از صفات قرآنی ایشان است که امکان نقد موضوعی و محتوایی از داستان زندگی حضرت مریم(س) را فراهم می‏کند. مسئلة اصلی تحقیق چگونگی تبدیل متن به تصویر است که در کتاب مقدس و قرآن کریم، هر دو، به تقدس و توصیف صفات او پرداخته شده است. در هنر رنسانس، این متن به تصویر کشیده شده، اما در اسلام همچنان متن باقی مانده است. این مقاله به دنبال تطبیق متون و تصاویر است. لزوم پیاده‏سازی مطالعات جدید در مطالعات نقاشی‏های مریم به‌منزلة روشی برای شناخت ضرورت دارد. جامعة آماری شامل 20 نمونه از آثار نقاشی دورة رنسانس است که 8 نمونه از آن‌ها به صورت تصادفی انتخاب شده است و جهت تحلیل بصری مطالعه می‌شود. یافته‏های تحقیق نمایانگر انعکاس سه گونه شمایل از باکرة عذرا در سه دورة متوالی رنسانس است. دورة رنسانس آغازین شمایل حضرت مریم به لحاظ فرم و محتوا با مفاهیم مقدس قرآنی تطبیق بیشتری داشته است. در دورة میانی و رنسانس پیشرفته شمایل‏ها به‌تدریج تقدس‏زدایی شده و نمادهای مقدس و تجریدی آن به نمادهای انسان‏مدار و زمینی تبدیل شده‏اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Iconology of Saint Mary’s Figurine in Renaissance Era Paintings and Comparing that with Saint Mary’s Traits in Quran Verses

نویسندگان [English]

  • Ashraf Alsadat Musavi Lar 1
  • Mansour Hesami 2
  • Zahra Khosravi Rad 3
1 Professor of Art Research at Al-Zahra University
2 Associate Professor of Painting at Al-Zahra University
3 Graduate student of Al-Zahra University
چکیده [English]

“Iconology” is one of the methods of artistic studies from the standpoint of phenomenology in which it has gained much attention in the 20th century. Focusing on ideas of Panofski,this article tries to compare the saint Mary's icon with the concept and content of Quranic verses comparatively. The main goal of this paper is to study and scan Mary’s image in the renaissance  time and its decoding from the picture language of holy Quran in relation to saint Mary’s life iconologically. The present article tries to match saint Mary’s images’ iconological features with the symbolic portaiture of her Quranic features providing the possibility of content and subject review of saint Mary’s life story. The main point of this study is to convert the text into a picture and image,in which both Bible and holy Quran talked about her holiness and characters. In renaissance art this text is turned into an image, but in Islam the text has remained intact. This article tries to match the texts and images. The necessity of implementing new studies about the Mary’s pictures is highly needed as a way to recognize. The sample population includes 20 samples of renaissance paintings in random way. Among them,  8 samples of icons has been studied for visual analysis. The research findings demonstrate reflection of 3 kinds of saint virgin icons in 3 eras of renaissance in row. In the first renaissance era the icon of saint Mary had more match and correspondence with the holy Quran’s sacred in terms of form and content, in middle and advanced eras of renaissance icons they lost their holyness and abstractional synmbols have turned into some earthly  and anthropocentric symbols.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Royen Panofski
  • Iconology
  • renaissance time paintings
  • Quranic verses about saint Mary
  • symbolic iconology
[1] قرآن کریم (1387). ترجمة مهدی الهی قمشه‏ای، قم: فاطمه الزهرا.

[2] آکوریک، جیمز (1380). رنسانس، ترجمة آزیتا یاسایی، تهران: ققنوس.

]3[آدامز، لوری (1388) روش‏شناسی هنر، ترجمة علی معصومه، تهران: نظر.

]4[آیت‏الهی، حبیب‏الله (1381). وجوه افتراق و اختلاف میان دو جریان بزرگ هنری گوتیک و رنسانس، ش ۲، تهران: مدرس هنر.

[5] احمدی، بابک (1383). از نشانه‏های تصویری تا متن، تهران: مرکز.

[6] احمدی، محمدنبی؛ نوروزی، عبدالصاحب (1392). «جلوه‏های فراهنجار در سورة مبارکة مریم(س)»، فصل‌نامة علمی‌ـ پژوهشی پژوهش‏های ادبی‌ـ قرآنی، شماره سوم، س اول.

[7] احمدی‏توانا، اکرم (1390). «شمایل‏شناسی نگاره‏های مربوط به جمشید و ضحاک و فریدون از دیدگاه پانوفسکی (در شاهنامه‏های مصور تا پایان عهد تیموری)»، پایان‏نامة کارشناسی ارشد، دانشکدة هنر، دانشگاه الزهرا.

[8] انصاری، مهدی (1396). سؤالات و پاسخ‌نامة تشریحی دوره‏های دکتری هنر، تهران: آیندگان.

[9] اوسپینسکی، لوئید؛ لوسکی، ولادمیر (1388). معنای شمایل‏ها، ترجمة مجید داوودی، تهران: سورة مهر.

[10] ایلخانی، محمد (1386). تاریخ فلسفه در قرون وسطا و رنسانس، تهران: سمت.

  [11] بورکهارت، یاکوب (1376). فرهنگ رنسانس در ایتالیا، ترجمة محمدحسن لطفی، تهران: طرح نو.

[12] پاکباز، رویین (1381). دائرة‌المعارف هنر، تهران: فرهنگ معاصر.

[13] پوراسماعیل، احسان (1389). «تخصیص عمومیت واژة رحمت‏للعالمین در برگزیدگی حضرت مریم»، نشریة بانوان شیعه، س 7، ش 24.

[14] جنتی، فاطمه (1389). «تصویر مریم در نگاره‏های ایرانی از قرن 7 تا 13»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشکدة هنر، دانشگاه هنر اصفهان.

[15] جنسن (1388). تاریخ هنر، ترجمة فرزان سجودی، تهران: فرهنگسرای میردشتی.

[16] حلیمی، محمدحسین (1366). شیوه‏های نقاشی از رنسانس تا هنر معاصر، تهران: امیرکبیر.

[17] خوشحال‏دستجردی، طاهره؛ رضاپور، زینب (1392). «بازتاب مقامات حضرت مریم(س) در متون عرفانی از قرن چهارم تا قرن نهم هجری»، فصل‌نامةادبیات عرفانی و اسطوره‏شناختی، شماره 32.

[18] ذکرگو، امیرحسین (1384). سیر هنر در تاریخ 2، تهران: مدرسه.

[19] رحیمی، حسین (1382). «زنان اسوه در قرآن (حضرت مریم)»، مجلةهنر دینی، ش15ـ16، صص 137ـ150.

[20] سعادت‏نیا، رضا (1384). «سیمای قرآنی حضرت مریم»، نشریةکوثر، شماره 16.

[21] شالومو، ژان‏‏لوک (1386). نگره‏های هنر، ترجمة حبیب‏‏الله آیت‏اللهی، تهران: سورة مهر.

[22] طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ موسوی‏ همدانی، سید محمدباقر (1374). ترجمة تفسیرالمیزان، دفتر انتشارات اسلامی حوزة علمیة قم، چ 5.

[23] طبرسی، فضل‏بن‏حسین (1360). ترجمة مجمع‏البیان فی‏التفسیر القرآن، ترجمة رضا ستوده،  تهران: بیروت.

[24] قرائتی، محسن (1383). مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چ 11، تهران.

[25] قره‏باغی، علی‏اصغر (1383). هنر نقد هنری، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.

[26] لتس، رزا ماریا (1386). تاریخ هنر رنسانس، ترجمة حسن افشار، تهران: مرکز.

[27] معدن‏کن، معصومه (1382). «مسیح و مریم در دیوان خاقانی»، فصل‌نامة انجمن، ش 9.

[28] مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتاب اسلامیه.

[29] نصری، امیر (1389). «رویکرد شمایل‏نگاری و شمایل‏شناسی در مطالعات هنری»، مجلة رشد آموزش هنر، دورة 8، ش اول، ص 56ـ62.

[30] وازاری، جورجو (1388). زندگی هنرمندان، ترجمة علی‏اصغر قره‏باغی، تهران: سورة مهر، چ 2.

[31] هارت، فردریک (1382). سی و دو هزار سال تاریخ هنر، ترجمة موسی اکرامی، تهران: پیکان.

[32] یاسینی، سیده ‏راضیه (1395). شمایل‏نگاری دینی در ایران و غرب از آغاز تا دورة معاصر، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات.

[33] Brend, B. (2005). Iconology of Islamic Art, Edited by Bernard O kane, Edinburg: Edinburg university press.

[34] Murry, P. (2004). Dictionary of chiristian Art. Oxford: Oxford University press.

[35] Panofski, Erwin. (1962). Studies in Iconology (Humanistic Themes in the Art of the Renaissance). NewYork: Icon Editions.

[36] Schilderkunsten (2006). Encyclopedia Dictionary Publication, Painting from A to Z, Impression, REBO publishers.

[37] Turner, J. (1996). The dictionary of Art, Grave Press.